تزریق یکی از رایج‌ترین و مؤثرترین روش‌های تجویز دارو است که در آن داروی مایع با استفاده از سرنگ و سوزن یا تجهیزات تزریق، مستقیماً وارد بدن می‌شود. این روش زمانی به کار می‌رود که دارو باید با سرعت بیشتری اثر کند، جذب خوراکی مناسبی نداشته باشد یا دقت بالایی در مقدار داروی تجویز شده مورد نیاز باشد.
امروزه از روش‌های مختلف تزریق برای تجویز داروهایی مانند انسولین، واکسن‌ها، آنتی‌بیوتیک‌ها، داروهای هورمونی، فرآورده‌های بیولوژیک، بی‌حس‌کننده‌ها و سم بوتولینوم (Botulinum Toxin) استفاده می‌شود.
انواع تزریق چیست؟
نوع تزریق به مسیری گفته می‌شود که دارو از طریق آن وارد بدن می‌شود. انتخاب مسیر مناسب به عوامل مختلفی بستگی دارد، از جمله:
- نوع دارو
- هدف درمان
- سرعت مورد نیاز برای شروع اثر دارو
- حجم داروی قابل تزریق
- شرایط عمومی بیمار
- سن، وزن و وضعیت عضلات یا بافت چربی بیمار
چهار مسیر اصلی تزریق عبارت‌اند از:
- تزریق داخل وریدی (Intravenous – IV)
- تزریق عضلانی (Intramuscular – IM)
- تزریق زیرجلدی (Subcutaneous – SC)
- تزریق داخل جلدی (Intradermal – ID)
تزریق داخل وریدی (Intravenous Injection – IV)
در تزریق داخل وریدی، دارو مستقیماً وارد جریان خون می‌شود؛ بنابراین این روش سریع‌ترین مسیر تجویز دارو بوده و اثر دارو تقریباً بلافاصله آغاز می‌شود.
تزریق وریدی ممکن است به دو روش انجام شود:
- IV Push یا IV Bolus؛ تزریق مستقیم دارو با سرنگ در مدت زمان کوتاه.
- IV Infusion؛ انفوزیون دارو با استفاده از ست سرم و کنترل سرعت تزریق توسط نیروی جاذبه یا پمپ انفوزیون.
از این روش برای تجویز بسیاری از داروها مانند آنتی‌بیوتیک‌ها، داروهای ضدتشنج، داروهای قلبی، داروهای بیهوشی، استروئیدها، مایعات درمانی و فرآورده‌های خونی استفاده می‌شود.
محل‌های رایج تزریق وریدی
کاتتر وریدی معمولاً در وریدهای زیر قرار می‌گیرد:
- وریدهای پشت دست
- وریدهای ساعد
- وریدهای ناحیه چین آرنج (Antecubital Fossa)
- در نوزادان و شیرخواران، در صورت نیاز، وریدهای سطحی پا نیز ممکن است استفاده شوند.
هنگام انتخاب محل تزریق باید از نواحی دارای عفونت، التهاب، سوختگی، آسیب پوستی، وریدهای اسکلروزه یا بسیار شکننده و همچنین مفاصل پرتحرک تا حد امکان اجتناب شود.
تزریق عضلانی (Intramuscular Injection – IM)
در این روش، دارو مستقیماً داخل بافت عضله تزریق می‌شود. عضلات به دلیل خون‌رسانی مناسب، دارو را سریع‌تر از بافت زیرجلدی جذب می‌کنند و امکان تزریق حجم بیشتری از دارو نیز وجود دارد.
از تزریق عضلانی برای تجویز واکسن‌ها، برخی آنتی‌بیوتیک‌ها، داروهای هورمونی، ویتامین B12، برخی داروهای ضدروان‌پریشی، کورتیکواستروئیدها و بسیاری از داروهای طولانی‌اثر استفاده می‌شود.
محل‌های مناسب تزریق عضلانی
رایج‌ترین محل‌های تزریق IM عبارت‌اند از:
- عضله دلتوئید (بازو)
- عضله واستوس لترالیس (قسمت خارجی ران)
- عضله ونتروگلوتئال (ناحیه خارجی لگن) که در بسیاری از راهنماهای جدید به عنوان ایمن‌ترین محل تزریق عضلانی در بزرگسالان معرفی می‌شود.
در انتخاب محل تزریق باید به موارد زیر توجه شود:
- فاصله مناسب از اعصاب و عروق بزرگ
- حجم کافی عضله
- عدم وجود التهاب، آبسه یا آسیب پوستی
- عدم وجود آتروفی یا تحلیل عضله
تزریق زیرجلدی (Subcutaneous Injection – SC)
در تزریق زیرجلدی، دارو در بافت زیرجلدی( Hypodermis یا Subcutaneous Tissue )تزریق می‌شود. این لایه در زیر پوست قرار دارد و عمدتاً از بافت چربی و بافت همبند تشکیل شده است.
جذب دارو در این روش از تزریق عضلانی و وریدی آهسته‌تر است؛ به همین دلیل برای داروهایی که نیاز به آزادسازی تدریجی دارند، گزینه مناسبی محسوب می‌شود.
نمونه‌هایی از داروهای قابل تزریق به روش SC عبارت‌اند از:
- انسولین
- آگونیست‌های GLP-1
- هپارین و انوکساپارین
- برخی داروهای هورمونی
- بسیاری از داروهای بیولوژیک
محل‌های مناسب تزریق زیرجلدی
- شکم (حداقل ۵ سانتی‌متر دورتر از ناف)
- قسمت خارجی ران
- قسمت خارجی و پشت بازو
- قسمت فوقانی باسن
از تزریق در محل‌هایی که دچار التهاب، زخم، اسکار، لیپودیستروفی، کبودی یا آسیب پوستی هستند باید خودداری شود. همچنین در بیماران دیابتی، چرخش محل تزریق (Site Rotation) برای جلوگیری از لیپودیستروفی توصیه می‌شود.
تزریق داخل جلدی (Intradermal Injection – ID)
در این روش، دارو در لایه درم پوست تزریق می‌شود. حجم تزریق معمولاً بسیار کم بوده و جذب دارو نسبت به سایر روش‌های تزریق کندتر است.
تزریق داخل جلدی بیشتر برای اهداف تشخیصی و برخی درمان‌های خاص استفاده می‌شود.
موارد کاربرد عبارت‌اند از:
- تست توبرکولین (PPD)
- تست‌های آلرژی
- برخی واکسن‌ها (در شرایط خاص)
- تزریق برخی داروهای پوستی و کورتیکواستروئیدها
محل‌های مناسب تزریق داخل جلدی
- سطح داخلی ساعد
- قسمت فوقانی پشت
- ناحیه زیر استخوان کتف
در هنگام انجام تست‌های پوستی باید از نواحی دارای خال، اسکار، ضایعات پوستی، بثورات و موهای متراکم اجتناب شود تا نتیجه آزمون به‌درستی قابل تفسیر باشد.
سایر روش‌های تزریق
علاوه بر چهار روش اصلی، در پزشکی از مسیرهای تخصصی دیگری نیز استفاده می‌شود که هر کدام کاربرد ویژه‌ای دارند:
- تزریق داخل مفصلی (Intra-articular)
- تزریق اطراف مفصل (Peri-articular)
- تزریق داخل استخوانی (Intraosseous)
- تزریق داخل عضله دترسور مثانه (Intradetrusor)
- تزریق داخل زجاجیه چشم (Intravitreal)
- تزریق داخل صفاقی (Intraperitoneal)
- تزریق داخل قلبی (Intracardiac)امروزه بسیار نادر و محدود به شرایط خاص است.
- تزریق داخل اجسام غاری آلت تناسلی (Intracavernosal)
| نوع تزریق | نام انگلیسی | محل تزریق | سرعت جذب | حجم معمول قابل تزریق | کاربردهای رایج |
| داخل وریدی (IV) | Intravenous | داخل ورید | بسیار سریع (اثر تقریباً فوری) | متغیر (از چند میلی‌لیتر تا حجم زیاد به‌صورت انفوزیون) | سرم، آنتی‌بیوتیک‌ها، داروهای اورژانسی، فرآورده‌های خونی |
| عضلانی (IM) | Intramuscular | داخل عضله | سریع | معمولاً ۱ تا ۵ میلی‌لیتر (بسته به محل تزریق و شرایط بیمار) | واکسن‌ها، آنتی‌بیوتیک‌ها، هورمون‌ها، ویتامین B12 |
| زیرجلدی (SC) | Subcutaneous | بافت زیرجلدی | متوسط تا آهسته | معمولاً ۰٫۵ تا ۲ میلی‌لیتر | انسولین، هپارین، داروهای بیولوژیک، برخی هورمون‌ها |
| داخل جلدی (ID) | Intradermal | لایه درم | آهسته‌ترین | معمولاً ۰٫۰۵ تا ۰٫۱ میلی‌لیتر | تست توبرکولین (PPD)، تست آلرژی، برخی واکسن‌ها |
منابع
- World Health Organization (WHO). WHO Best Practices for Injections and Related Procedures Toolkit. Geneva: WHO; 2010.
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Vaccine Administration: Needle Gauge and Injection Sites. آخرین به‌روزرسانی‌های CDC.
- Elsevier. Clinical Nursing Skills: Injection Techniques.