برخی از داروها باید به‌صورت منظم توسط بیمار یا مراقب وی در منزل تزریق شوند. رایج‌ترین این تزریق‌ها، تزریق زیرجلدی (SC) مانند انسولین، هپارین و برخی داروهای بیولوژیک است. با این حال، در برخی شرایط، ممکن است پزشک تزریق عضلانی (IM) را نیز برای استفاده در منزل تجویز کند.
پیش از انجام هرگونه تزریق، لازم است بروشور دارو و دستورالعمل ارائه‌شده توسط پزشک یا کادر درمان به دقت مطالعه شود. هر دارو ممکن است شرایط نگهداری، آماده‌سازی و روش تزریق متفاوتی داشته باشد؛ بنابراین همواره باید دستورالعمل اختصاصی همان دارو رعایت شود.
مرحله اول: بهداشت دست‌ها
پیش از آماده‌سازی دارو و انجام تزریق، دست‌ها را به‌طور کامل با آب و صابون بشویید و با یک حوله یا دستمال تمیز خشک کنید. در صورت نبود آلودگی قابل مشاهده، می‌توان از محلول ضدعفونی‌کننده الکلی نیز استفاده کرد.
مرحله دوم: آماده کردن تجهیزات
تمام وسایل موردنیاز را پیش از شروع آماده کنید، از جمله:
- داروی تزریقی
- سرنگ و سوزن استریل
- پد الکلی
- گاز استریل یا پنبه
- دستکش (در صورت نیاز)
- ظرف مقاوم مخصوص پسماندهای تیز و برنده (Sharps Container)
همچنین پیش از مصرف، نام دارو، دوز تجویز شده، تاریخ انقضا و سلامت بسته‌بندی دارو را بررسی کنید.
مرحله سوم: آماده‌سازی محیط و دارو
تمام تجهیزات را روی یک سطح تمیز، خشک و با دسترسی آسان قرار دهید. سپس دارو را مطابق دستورالعمل سازنده یا توصیه پزشک آماده کنید. در صورت نیاز، محل تزریق را با پد الکلی ضدعفونی کرده و اجازه دهید پوست کاملاً خشک شود.
مرحله چهارم: انجام تزریق
تزریق را دقیقاً مطابق آموزش دریافت‌شده از پزشک یا کادر درمان انجام دهید. نوع تزریق، زاویه ورود سوزن، محل مناسب تزریق و حجم دارو بسته به نوع دارو و روش تجویز متفاوت است؛ بنابراین همواره باید دستورالعمل اختصاصی همان دارو رعایت شود.
مرحله پنجم: دفع ایمن وسایل و نگهداری دارو
پس از پایان تزریق، سرنگ و سوزن استفاده‌شده را بدون جدا کردن یا خم کردن سوزن مستقیماً داخل ظرف مخصوص پسماندهای تیز و برنده (Sharps Container) قرار دهید. از قرار دادن سرنگ یا سوزن در زباله‌های معمولی خودداری کنید.
همچنین دارو را مطابق شرایط نگهداری توصیه‌شده (مانند دمای اتاق یا یخچال) نگهداری کنید تا کیفیت و اثربخشی آن حفظ شود.
چرخش محل تزریق (Site Rotation)
در بیمارانی که به‌طور منظم تزریق‌های زیرجلدی یا عضلانی انجام می‌دهند، استفاده مکرر از یک نقطه می‌تواند باعث ایجاد سفتی، فرورفتگی یا برجستگی پوست، درد و کاهش جذب دارو شود.
به همین دلیل توصیه می‌شود محل تزریق به‌صورت منظم تغییر داده شود (Site Rotation). برای این منظور می‌توان یک ناحیه مشخص از بدن را انتخاب کرده و هر بار محل تزریق را حدود ۲٫۵ تا ۵ سانتی‌متر با محل قبلی فاصله داد. همچنین ثبت محل هر تزریق در یک تقویم یا استفاده از تصویر شماتیک بدن می‌تواند به انتخاب صحیح محل‌های بعدی کمک کند.
نکته: در صورت مشاهده قرمزی، تورم، کبودی، درد شدید، عفونت یا زخم در محل تزریق، از تزریق مجدد در آن ناحیه خودداری کرده و در صورت تداوم علائم با پزشک یا کادر درمان مشورت کنید.
منابع
- World Health Organization (WHO). WHO Best Practices for Injections and Related Procedures Toolkit. Geneva: WHO; 2010.
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Injection Safety – Safe Injection Practices.
- American Diabetes Association (ADA). Standards of Care in Diabetes – Insulin Administration. Section: Diabetes Technology – Insulin Injection Technique and Site Rotation